“แม่หยัว” เป็นคนละตำแหน่งกับ “พระอัครมเหสี“

“แม่หยัว” เป็นคนละตำแหน่งกับ “พระอัครมเหสี“

วิพากษ์ประวัติศาสตร์
7 พฤศจิกายน 2024
·

“แม่หยัว” เป็นคนละตำแหน่งกับ “พระอัครมเหสี“

เห็นได้จากกฎมณเฑียรบาลสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ มาตรา 3 ที่ระบุลำดับศักดิ์พระราชกุมารว่า

“ฝ่ายพระราชกุมารเกิดด้วยพระอัคมเหษีคือสมเดจ์หน่อพระพุทธเจ้า อันเกิดด้วยแม่หยัวเมืองเปนพระมหาอุปราช เกิดด้วยลูกหลวงกินเมืองเอก เกิดด้วยหลานหลวงกินเมืองโท เกิดด้วยพระสนมเปนพระเยาวราช” (สถานะเหล่านี้พิจารณาแล้วควรมาจากการแต่งตั้ง ไม่ได้ติดตัวแต่แรกประสูติ)

พระราชกุมารจะมีสถานะเครื่องยศลดหลั่นตามสถานะของพระมารดา ดังที่มาตรา 3 ระบุต่อมาว่า

“หน่อสมเดจ์พระพุทธเจ้าได้อภิรม ๓ ชั้น พระอุปราชได้อภิรม ๒ ชั้น พระเจ้าลูกเธอกินเมืองมีกลีบบัวขาว พระเจ้าลูกเธอพระเยาวราชอภิรมกลีบทองกั้นกันชิงหุ้มผ้าแดง
พระเยาวราช ช้างตัวหนึ่งม้าตัวหนึ่งคน ๒๐ มากกว่านั้นเอาออก กินเจียดแว่นฟ้า สมเด็จหน่อพระพุทธเจ้าขี่ทิพยานทอง พระอุปราชขี่ทิพยานนาก พระเจ้าลูกเธอกินเมืองขี่พระยานนุมาศกลีบบัว”
.

เช่นเดียวกับกฎมณเฑียรบาลอีกหลายมาตราที่แยก “พระอัครมเหสี” กับ “แม่หยัวเมือง” เป็นคนละตำแหน่งกันอย่างชัดเจน

พิจารณาจากเนื้อหาของกฎมณเฑียรบาลแล้ว แม่หยัวเมืองเป็นพระภรรยาชั้นสูง ทำนองพระมเหสีชั้นรองที่มีศักดิ์ต่ำกว่าพระอัครมเหสี แต่สูงกว่าพระภรรยาเจ้าที่เป็นลูกหลวงหรือหลานหลวง

สถานะเห็นได้ชัดเจนจากกฎมณเฑียรบาลมาตรา 135 การพระราชพิธีเบาะพก กล่าวถึงเครื่องยศเศวตฉัตรของเจ้าฝ่ายในแต่ละตำแหน่งว่า "สมเดจ์พระอรรคมเหษี ๕ ชั้น ๔ ชั้น ๓ ชั้น กลึ้งแลพรหม ๑๖ เมียนา ๑๐๐๐๐ เอกแลนา ๕๐๐๐ เอกสนองพระโอษฐเดีรหน้า พระภรรยาเจ้า ๓ ชั้น ๒ ชั้น กลึ้งแลพรหม ๘ เมียนา ๕๐๐๐ แลออกเจ้าเดียรหน้า แม่หยัวเจ้าเมืองซ้ายขวา ๒ ชั้นแลบัวหงาย กลึ้งแลพรหม ๘ เมียนา ๓๐๐๐ แลชแม่แก่เดีรหน้า " และกล่าวถึงลำดับในพิธีว่า "สมเดจ์พระอรรคมเหษีเจ้า แล้วจึ่งพระภรรยาเจ้า จึ่งแม่หยัวเจ้าเมืองซ้ายขวา"
.

“แม่หยัวเมือง” มีสถานะใกล้เคียงกับตำแหน่งพระภรรยาเจ้าชั้นรองอื่นคือ พระราชเทวี พระอรรคชายา เพราะกฎมณเฑียรบาลมาตรา 117 ระบุว่าสามตำแหน่งนี้นั่งเบาะระดับเดียวกัน แต่ตำแหน่งใดจะสูงต่ำกว่าไม่มีข้อสรุปชัดเจน เพราะบางครั้ง "แม่หยัวเมือง" ก็ถูกลำดับไว้หน้า พระราชเทวี พระอรรคชายา บางครั้งก็ลำดับตามหลัง

ไม่มีบันทึกเครื่องยศของแม่หยัวเมือง แต่สันนิษฐานว่าเสมอพระราชเทวี พระอรรคชายา ตามกฎมณเฑียรบาลมาตรา 120 ระบุว่า พระอัครมเหสีทรงเครื่องราชูปโภค มีมงกุฎ เกือกทอง อภิรุม 3 ชั้น พระราชยานมีจำลอง พระราชเทวี พระอรรคชายา ไม่มีมงกุฎ ทรงพระมาลามวยหงส์ เกือกกำมะหยี่สักหลาด มีอภิรุม 2 ชั้น เทวียานมีมกรชู
.

ไม่ปรากฏหลักเกณฑ์การตั้งยศพระมเหสีเทวีในสมัยอยุทธยามาจนถึงต้นรัตนโกสินทร์ชัดเจน ไม่ปรากฏข้อบังคับว่าหากพระสนมองค์ใดประสูติพระโอรสก่อนแล้วจะถูกยกขึ้นเป็นพระอัครมเหสี การสถาปนาพระมเหสีเทวีส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของกษัตริย์เป็นหลัก หลายรัชกาลก็ไม่มีการตั้งพระอัครมเหสี

ในภาพยนตร์สุริโยไท (2544) แม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ในรัชกาลสมเด็จพระไชยราชาธิราชมีศักดิ์เป็น “แม่หยัว” อยู่ก่อน จนสมเด็จพระไชยราชาใกล้สวรรคตจึงให้สถาปนาเลื่อนเป็นที่พระอัครมเหสี และเข้าใจว่าได้เป็นพระอัครมเหสีในรัชกาลขุนวรวงศาธิราชด้วย เพราะมีฉากขุนวรวงศาธิราชสวมมงกุฎที่เป็นเครื่องยศของพระอัครมเหสีให้ในพิธีราชาภิเษก
ในซีรีย์แม่หยัว (2567) ดูเหมือนจะเอาตำแหน่งแม่หยัวกับพระอัครมเหสีมาผสมรวมเป็นตำแหน่งเดียวกัน
.
.

ภาพประกอบ : ท้าวศรีสุดาจันทร์ (พระสนมจินดา) ได้รับการสถาปนาเป็นพระอัครมเหสี ในซีรีย์แม่หยัว
ที่มาภาพ : ช่อง one lakorn

.

-------------------------------------------------

บรรณานุกรม

ภาษาไทย
- จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระ. (2501). ธรรมเนียมราชตระกูลในกรุงสยาม.
- สถาบันปรีดี พนมยงค์. (2548). กฎหมายตรา 3 ดวง ฉบับพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง แก้ไขปรับปรุงใหม่ เล่ม 1. กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ.

.

ที่มา “แม่หยัว” เป็นคนละตำแหน่งกับ “พระอัครมเหสี“
https://www.facebook.com/photo/?fbid=894019376209361&set=a.545594084385227

.