“พระคเณศ” เทพเจ้าแห่งความสำเร็จ ทำไมทรง “หนู” เป็นพาหนะ?

“พระคเณศ” เทพเจ้าแห่งความสำเร็จ ทำไมทรง “หนู” เป็นพาหนะ?

วัฒนธรรม

“พระคเณศ” เทพเจ้าแห่งความสำเร็จ ทำไมทรง “หนู” เป็นพาหนะ?

พระคเณศในศิลปะพม่า

ผู้เขียน ธนกฤต ก้องเวหา
เผยแพร่ วันอังคารที่ 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2569

ทำไมพระพิฆเนศทรงหนูเป็นพาหนะ?

“พระคเณศ” หรือพระพิฆเนศ เทพฮินดูเศียรช้างที่คนไทยรู้จักในฐานะเทพแห่งศิลปวิทยาการ ส่วนคนอินเดียถือเป็นทั้งเทพผู้บันดาลอุปสรรคและขจัดอุปสรรค หรือเทพแห่งความสำเร็จ ทั้งนับถือเป็น “เทพแห่งการเริ่มต้น” (god of beginning) ของทุกกิจกรรมในชีวิต ได้รับการสักการบูชาเป็นเบื้องต้น หรือเป็นองค์แรกเสมอในพิธีกรรมต่าง ๆ

ในบรรดาเทพฮินดูทั้งหลาย พระคเณศเป็นเทพที่เก่าแก่มาก เนื่องจากเป็นเทพพื้นเมือง จึงเก่าแก่กว่าเทพของชาวอารยันทั้งหมด (ชาวอารยันผู้รจนาคัมภีร์พระเวทไม่รู้จักช้าง เพราะมาจากที่ที่ไม่มีช้าง) โดยทั่วไปเราจะเห็นพระคเณศเป็นบุรุษพระวรกายใหญ่ท้วม เศียรเป็นช้าง กายสีแดงชาด บ้างทรงมุสิกะ (หนู) เป็นพาหนะ หรือมีหนูรายล้อมเป็นบริวาร

พระคเณศเกี่ยวข้องกับ “หนู” ได้อย่างไร?

ภาพเขียนสีพระคเณศ กายสีแดง-ส้ม และทรงหนู, ปี 1816 (ภาพจาก British Museum)

มีตำนานอธิบายไว้หลายเวอร์ชัน หนึ่งในนั้นเล่าถึงอสูรชื่อ “คชมุข” ที่ได้รับพรจากพระอิศวรให้มีฤทธิ์เดชมาก ไม่มีอาวุธใด ๆ สังหารได้ จึงคิดกำเริบเที่ยววางอำนาจขมเห่งผู้อาศัยในป่าหิมพานต์ ทั้งเทวดา ฤๅษี อมนุษย์ และสรรพสัตว์ ล้วนพากันเกรงกลัวยอมอยู่ใต้อำนาจทั้งหมด

ในทุก 7 วัน คชมุขอสูรจะออกจากวิมานเขาจักรวาลมาประชุม และตรวจตราป่าหิมพานต์ ใครไม่เชื่อฟังหรือล่วงล้ำเข้ามาก็จะจับฆ่าหรือกินเป็นอาหาร

วันหนึ่ง พระคเณศเสด็จลงมาบำเพ็ญพรตบริเวณชายป่าหิมพานต์ บรรดาช้างสิบตระกูลแห่งป่าหิมพานต์ทราบข่าวก็พากันมาสักการบูชา เป็นเวลาเดียวกับที่คชมุขอสูรออกมาประชุมสรรพสัตว์พอดี เมื่อรู้ข่าวว่า เหล่าช้างนอบน้อมต่อพระคเณศจึงบันดาลโทสะ ไปท้าทายขอต่อสู้กับพระคเณศ

พอเกิดการต่อรบกัน พระคเณศเพลี่ยงพล้ำถูกคชมุขหักงาขวาติดมือไป แต่พระองค์ชิงแย่งคืนกลับมาได้ แล้วเหวี่ยงเจ้าอสูรให้ล้มลงแล้วเหยียบอกไว้ พร้อมสาปให้เป็นหนู เพื่อลงโทษที่คิดกำเริบอยากเป็นใหญ่ และใช้งาขวาที่หักแทงสังหารคชมุขถึงแก่ชีวิต

อีกตำนานเล่าว่ามีอสูรช้างน้ำชื่อ “ภังคี” นำบริวารคอยรังควาญมวลมนุษย์และเทวดา เดือดร้อนถึงพระคเณศต้องมาปราบปราม พระองค์เสด็จมาด้วยร่างกายอันใหญ่โต แล้วตวาดเสียงอันดังใส่อสูรช้างให้หยุดก่อกรรมทำเข็ญ ไม่เช่นนั้นจะถูกพระองค์สังหาร ภังคีได้ฟังก็ตกใจกลัวรีบขอขมาแล้วถวายตัวเป็นข้ารับใช้พระคเณศในร่างหนู และเป็นพาหนะของพระองค์มาตั้งแต่นั้น

บ้างก็ว่า พาหนะพระคเณศคือ พญาหนูที่อาศัยอยู่เชิงเขาไกรลาส และเป็นเพื่อเล่นของพระองค์มาตั้งแต่ทรงพระเยาว์ จึงเป็นข้ารับใช้ที่สนิทสนมมาแต่เดิม

ผศ. คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง ชี้ว่า พระคเณศเป็นหนึ่งในเทพเจ้าที่มีความหลากหลายมาก เพราะเดิมเป็นผีพื้นเมืองของชาวบ้าน สุดท้ายกลายเป็นพระเป็นเจ้าสูงสุดแห่งสากลจักรวาล พระองค์ยังเป็นที่รักจากการสำแดงความ “ก้ำกึ่ง” อันเป็นพรมแดนสนธยาของชีวิตและจิตใจเรา ดังว่า

“พระองค์เป็นเด็กก็ไม่ใช่ ผู้ใหญ่ก็ไม่เชิง จะคนก็ไม่ สัตว์ก็ไม่ จะชายหรือหญิงก็ดูไม่ออก (พระองค์มีปางสตรีชื่อ ‘ไวนายกี’ หรือ ‘คเณศวรี’ ด้วย) พระองค์ทรงมหิธานุภาพหรือทรงขี้เล่น ทรงเรียบง่ายหรือทรงยิ่งใหญ่… มีเพียงเทพองค์นี้องค์เดียวเท่านั้นที่ผู้คนกล้าล้อและเล่นสนุกกับพระองค์”

พระคเณศกับเหล่าเทวี, ผลงาน Raja Ravi Varma (ภาพจาก Wikimedia Commons)

พระคเณศซึ่งมีเศียรเป็นช้าง และมีพาหนะเป็นหนู นอกจากจะสะท้อนตัวตนของพระองค์ที่อยู่เหนือความเข้าใจ เหนือความปกติธรรมดา ยังสะท้อนลักษณะตรงข้ามหรือก้ำกึ่งจากการที่มีพระวรกายใหญ่โต แต่กลับทรงหนูตัวนิดเดียว ตลอดจนความเป็นเทพเจ้ากับปีศาจ

อาจารย์คมกฤชวิเคราะห์ด้วยว่า เทศกาล “คเณศจตุรถี” หรืองานฉลองพระคเณศของอินเดีย ยังมีลักษณะของการบูชาก่อนการเพาะปลูก เป็นทั้งการ “ขอฝน” และขจัดอุปสรรคทางการเกษตรต่าง ๆ โดยเฉพาะหนู ศัตรูพืชและตัวป่วนยุ้งฉาง พระคเณศจึงประทับนั่งบนหนู หรือมีหนูเป็นบริวาร คือควบคุมไม่ให้พวกหนูสร้างปัญหาต่อการทำเกษตรได้

การที่พระคเณศมี “เศียรเป็นช้าง พาหนะเป็นหนู” ก็ดูไปกันได้กับที่ทรงเป็นทั้งเทพเจ้าแห่งอุปสรรค พร้อม ๆ กับเป็นผู้ขจัดปัดเป่าปัญญาทั้งมวล

อ่านเพิ่มเติม :

“พระคเณศ” ไม่ใช่ “เทพศิลปะ” รัชกาลที่ 6 ทรงทำให้เป็นเทพศิลปะ
“คเณศชยันตี” วันประสูติพระคเณศ เทพแห่งความสำเร็จ ขจัดอุปสรรคขวากหนาม
หรือว่า ‘พระคเณศ’ เป็นครูช้างพราหมณ์สยาม? นัยของเรื่องนี้สะท้อนอะไรบ้าง?

.

.
ที่มา : “พระคเณศ” เทพเจ้าแห่งความสำเร็จ ทำไมทรง “หนู” เป็นพาหนะ?
https://www.silpa-mag.com/culture/article_161769
.