ปัญจมหานที และสำนวนไทย “ชักแม่น้ำทั้งห้า”

ปัญจมหานที และสำนวนไทย “ชักแม่น้ำทั้งห้า”

ปัญจมหานที และสำนวนไทย “ชักแม่น้ำทั้งห้า”

ก. ปัญจมหานที

ปัญจมหานที หมายถึง แม่น้ำสายสำคัญและศักดิ์สิทธิ์ 5 สายในชมพูทวีป (อินเดียโบราณ) ได้แก่ แม่น้ำคงคา, ยมนา, มหี, อจิรวดี และสรภู เชื่อว่าเป็นน้ำที่ไหลมาจากเขาไกรลาสที่สถิตของพระอิศวร จึงนำมาใช้ในพระราชพิธีสำคัญ เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษกของไทย เพื่อเป็นน้ำสรงมุรธาภิเษก

   -ที่มาและความสำคัญ: ปัญจมหานทีมาจากภาษาบาลี "ปัญจ" (ห้า) + "มหานที" (แม่น้ำสายใหญ่) ตามความเชื่อทางพราหมณ์-ฮินดู น้ำจากแม่น้ำเหล่านี้บริสุทธิ์และศักดิ์สิทธิ์

   -การใช้ในไทย: ในอดีตเนื่องจากระยะทางไกล จึงอนุโลมใช้น้ำจากแหล่งน้ำสำคัญ 5 แห่งในไทยเรียกว่า "เบญจสุทธคงคา" แทน แต่ในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้มีการนำน้ำจากปัญจมหานทีในอินเดียมาใช้จริงในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ 2 เมื่อ พ.ศ. 2416

   -เบญจสุทธคงคา (น้ำศักดิ์สิทธิ์ในไทย): ประกอบด้วย น้ำจากแม่น้ำบางปะกง (นครนายก), ป่าสัก (สระบุรี), เจ้าพระยา (อ่างทอง), ราชบุรี (สมุทรสงคราม) และเพชรบุรี

.

ข. สำนวนไทย “ชักแม่น้ำทั้งห้า”

ที่มาของสำนวนไทย "ชักแม่น้ำทั้งห้า" : มีที่มาจากมหาเวสสันดรชาดก โดยชูชกกล่าวอ้างถึงความศักดิ์สิทธิ์ของแม่น้ำทั้ง 5 สายเพื่อหว่านล้อมขอสองกุมารจากพระเวสสันดร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ชักแม่น้ำทั้งห้า : (สํานวน) (คำกริยา) พูดจาหว่านล้อมยกเหตุผลต่างๆ เพื่อโน้มน้าวให้ได้สิ่งที่ประสงค์ เช่น เถ้าก็พูดจาหว่านล้อมด้วยคํายอ ชักเอาแม่นํ้าทั้งห้าเข้ามาล่อ. (ม. ร่ายยาว กุมาร). (แม่น้ำทั้งห้าในสำนวนนี้หมายถึงแม่น้ำสายใหญ่ในอินเดีย ๕ สาย ได้แก่ คงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู และมหิ).”

แม่น้ำทั้ง 5 สายในปัญจมหานที ได้แก่

(1) “คงคา” แปลว่า “แม่น้ำที่ไหลมาทำให้ห้วงน้ำใหญ่เป็นไป” (คือเมื่อไหลมาก็รวมเอาน้ำในลำน้ำแหล่งน้ำน้อยใหญ่มาด้วย ก่อให้เกิดปริมาณน้ำมากมายมหาศาล) เป็นแม่น้ำใหญ่สายสำคัญลำดับที่ 1 ในปัญจมหานที และเป็นแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์อันดับที่ 1 ในศาสนาพราหมณ์, แม่น้ำคงคามีความยาวประมาณ 2,510 กม. ตามที่บันทึกไว้ในอรรถกถาว่า มีต้นกำเนิดจากสระอโนดาต ในแดนหิมพานต์ ไหลผ่านเมืองพาราณสี และไหลไปสู่มหาสมุทร จากทิศตะวันตกไปทิศตะวันออก ออกทะเลที่อ่าวเบงกอล (Bay of Bengal), ปัจจุบัน คนทั่วไปรู้จักในชื่อภาษาอังกฤษว่า Ganges

(2) “ยมุนา” (ยะ-มุ-นา) แปลว่า .1) “แม่น้ำที่ยังความสกปรกให้ระงับไป” .2) “แม่น้ำที่เป็นน้องสาวของพญายม” เป็นแม่น้ำใหญ่สายสำคัญลำดับที่ 2 ในปัญจมหานที มีต้นกำเนิดร่วมกับแม่น้ำคงคา ที่สระอโนดาตในแดนหิมพานต์ และลงมาบรรจบกับแม่น้ำคงคาที่เมืองปยาคะ (ปัจจุบันคือ Allahabad) ไหลผ่านเมืองสำคัญ คือ Delhi เมืองหลวงปัจจุบันของอินเดีย

(3) “อจิรวดี” (อะ-จิ-ระ-วะ-ดี) แปลว่า “แม่น้ำที่มีการไหลไม่ช้า” คือมีกระแสเชี่ยว

เป็นแม่น้ำใหญ่สายสำคัญลำดับที่ 3 ในปัญจมหานที ไหลผ่านเมืองสำคัญ คือ สาวัตถี เมืองหลวงของแคว้นโกศล, ปัจจุบัน อจิรวดีเป็นแม่น้ำที่ไม่สำคัญอะไรนัก มีชื่อในภาษาอังกฤษว่า Rapti

(4) “สรภู” (สะ-ระ-พู) แปลว่า “ลุ่มน้ำเป็นเหตุให้มีสระ”

เป็นแม่น้ำใหญ่สายสำคัญลำดับที่ 4 ในปัญจมหานที ไหลผ่านเมืองสำคัญ คือ สาเกต, ปัจจุบัน สรภูไม่เป็นที่รู้จักทั่วไป มีชื่อในภาษาสันสกฤตว่า สรยู

(5) “มหิ” (มะ-หิ, ชื่อนี้เป็น “มหี” ก็มี) แปลว่า .1) “แม่น้ำอันผู้คนนับถือ” .2) “แม่น้ำที่เจริญ” คือกว้างใหญ่

เป็นแม่น้ำใหญ่ลำดับที่ 5 ในปัญจมหานที ไหลผ่านไปใกล้แคว้นอังคุตตราปะ, บางทีเรียก มหามหี บ้าง มหามหีคงคา บ้าง, ปัจจุบันน่าจะอยู่ในหรือใกล้เขตบังคลาเทศ
.

(เก็บความจากพจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต)

.
ที่มา : ปัญจมหานที และสำนวน “ชักแม่น้ำทั้งห้า”
https://www.google.com/search?q=%E0%B8%9B%E0%B8%B1%E0%B8%8D%E0%B8%88%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%B5&sourceid=chrome&ie=UTF-8
.
ปัญจมหานที-แม่น้ำทั้งห้า (บาลีวันละคำ 902)
https://dhamtara.com/?p=6241#:~:text=6%20พฤศจิกายน%202014%20tppattaya2343@gmail.com.%20ปัญจมหานที-แม่น้ำทั้งห้า%20แม่น้ำทั้งห้า%20ภาษาบาลีว่า,5%20สาย%20(the%205%20great%20rivers)%20ในชมพูทวีป
.