โหรหลวงในสมัยอยุทธยา

โหรหลวงในสมัยอยุทธยา

วิพากษ์ประวัติศาสตร์
29 ตุลาคม 2024
·

โหรหลวงในสมัยอยุทธยา อ้างอิงจากกฎมณเฑียรบาลและพระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน แบ่งออกเป็นสองฝ่ายคือ โหรหน้า โหรหลัง มีหน่วยงานระดับกรม ได้แก่

๏ กรมโหรหน้า
พระโหราธิบดี เจ้ากรม ศักดินา 3,000
ขุนโชติศาสตราจารย์ ปลัดกรม ศักดินา 800
ขุนในกรมโหรหน้า ศักดินา 400

๏ กรมโหรหลัง
หลวงโลกทีป เจ้ากรม ศักดินา 1,600
ขุนเทพากร ปลัดกรม ศักดินา 800
ขุนในกรมโหรหลัง 6 คน ศักดินา 400
หมื่นในกรมโหรหลัง 6 คน ศักดินา 300
เลว ศักดินา 200
ประนินทิน (ปฏิทิน) 3 คน ศักดินา 200

บรรดาศักดิ์ไม่ตายตัว เช่น กฎมณเฑียรบาลระบุว่าเจ้ากรมโหรหลังมีบรรดาศักดิ์ "พระโลกทีป"
.

เมื่อมีพระราชพิธี โหรมีหน้าที่ทำฎีกา คำนวณพระฤกษ์ยามกำหนดวันพระราชพิธี และให้คำทำนายประกอบ

กฎมณเฑียรบาลมาตรา 113 ระบุว่า

โหรหน้า ได้รับผิดชอบราชการข้างหน้า และราชการพราหมณ์พระราชพิธีคือ การทวาทโสศกหรือพระราชพิธีสิบสองเดือน ยกเว้นพระราชพิธีตรียัมปวายในเดือนยี่เป็นหน้าที่โหรหลัง พระราชพิธีพยุหบาตราพิชัยสงคราม ราชการฝ่ายหน้าและราชการข้าทหารทั้งปวง

โหรหลัง ได้รับผิดชอบราชการฝ่ายหลัง คือทำฎีกาที่เกี่ยวกับการพราหมณ์เทศคือพระราชพิธีตรียัมปวาย การที่เกี่ยวกับสมเด็จพระอัครมเหสี พระอัครชายา แม่หยัวเจ้าเมือง ชแม่ชเจ้าพระสนมทั้งปวง และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอชั้นเอก ชั้นโท

ถ้าหาตัวเจ้ากรมหน้าหลังคือ พระโหราธิบดีกับพระโลกทีปไม่ได้ ปลัดกรมทำฎีกาแทน

โหรมีส่วนรับผิดชอบแต่งพระในพิธีเผาข้าวเดือนสาม มีบันทึกว่า "โหราหน้าได้ข้าพระพรมราชาและแต่งพระไปซึ่งการพระราชพิทธีเผาเข้า โหราหลังได้ข้าพระศรีวาทิตยแลแต่งพระไปซึ่งการพระราชพิทธีด้วยกัน"

นอกจากนี้ยังมีหน้าที่เกี่ยวกับ "หมู่กำนัลปดิทิน" ซึ่งน่าจะหมายถึงผู้รักษาหรือผู้รับผิดชอบทำปฏิทิน โดย "หมู่กำนัลปดิทินนั้น แพดได้โหราหน้า เมืองไชยนาถได้โหราหลัง" แพดสันนิษฐานว่าคือเมืองแพรก โดยเมืองแพรกและเมืองชัยนาทเคยเป็นเมืองสำคัญในสมัยอยุทธยาตอนต้น แต่ทั้งสองเมืองนี้จะเกี่ยวข้องกับปฏิทินอย่างไรไม่ทราบได้

ถ้าโหรทำนายวันสงกรานต์วันเผด็จศก หรือทำนายอุปราคา ทั้งโหรหน้าและโหรหลังแต่งฎีกาคนละใบ และจะได้รับพระราชทานเงินในพระราชพิธีรวมถึงเสื้อผ้าในวันสงกรานต์และอุปราคา

หากทำนายจันทรุปราคาถูกจะได้เงินเรียกว่า “เงินจันทรภิม” หากทำนายสุริยุปราคาถูกจะได้ทองเรียกว่า “ทองสุริยภิม” คนละหนึ่งบาทด้วยกัน
.

พิจารณาจากกฎมณเฑียรบาล ตำแหน่งเจ้ากรมโหรในสมัยอยุทธยาดั้งเดิมเป็นพราหมณ์ ก่อนจะเปลี่ยนมาเป็นข้าราชการทั่วไปในยุคหลัง

กฎมณเฑียรบาลระบุว่า โหรพราหมณ์ทายเคราะห์ทายศึกทายฤกษ์ผิด ให้ลงอาญาสวมลูกประคำให้แขวนคอ แบบเดียวกับพราหมณ์ที่ประกอบพระราชพิธีผิดพลาด

พราหมณ์ราชสำนัก ถ้ามีโทษถึงตายจะได้รับการละเว้นโทษประหาร แต่ให้เด็ดสังวาลย์ เด็ดสายธุรำ แล้วเนรเทศไปต่างเมือง
.

ภาพประกอบ : พระโหราธิบดีกับพระโลกทีป ในซีรีส์แม่หยัว
ที่มาภาพ : ช่อง one lakorn

.

-------------------------------------------------

บรรณานุกรม

ภาษาไทย
- จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. (2496). พระราชพิธีสิบสองเดือน. พระนคร: โรงพิมพ์พระจันทร์.
- สถาบันปรีดี พนมยงค์. (2548). กฎหมายตรา 3 ดวง ฉบับพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง แก้ไขปรับปรุงใหม่ เล่ม 1. กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ.

.

ที่มา : โหรหลวงในสมัยอยุทธยา
https://www.facebook.com/WipakHistory/posts/pfbid03Q83fX9Gcy8fqAgtQD2kMeKxsn32WmYLmEbsr7qKacM7yriaUbf4wu2jCQuYCuwCl

.